Bachus i fiskus w II RP

Bachus i fiskus są jak dwie strony mocy – jasna i ciemna – które od wieków ścierają się w walce. Choć fiskus jest bezdennie drapieżny, to Bachus równie żywotny. Dzięki tej żywotności starcia nie ustają, a historia wina może się wciąż toczyć. Dziś wycieczka w okres dwudziestolecia międzywojennego – czas, gdy rodacy sami powzięli pełną odpowiedzialność za wino w swym kraju.

Dz_Ustaw

Pierwsza polska ustawa dotycząca wina

Jak wiadomo odrodzona Polska została sklejona z ziem trzech zaborów. Tutaj istotne jest, że każda część podlegała wcześniej innym regulacjom prawnym związanych z odmiennymi tradycjami. Do ujednolicenia prawa dotyczącego podatków od żywności, w tym od wina, doszło dopiero pod koniec roku 1921. Podstawą do tego stała się ustawa z dnia 10 maja 1921 r. o regulowaniu podatków od spożycia, zużycia, względnie produkcji na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Niepostrzeżenie minęła w tym roku 91. rocznica ustanowienia pierwszych polskich uregulowań prawnych związanych z winem oraz 90. rocznica wejścia w życie rozporządzeń wykonawczych regulujących tę kwestię. Dodajmy, że akt ten miał obowiązywać na terenie RP od uchwalenia do końca tego roku. Treść ustawy była prosta – upoważniała ona rząd do regulowania „podatków od spożycia, zużycia, względnie produkcji” ustalonych wcześniej w drodze ustawodawczej. Celem było ujednolicenie i zrównanie podatków we wszystkich dzielnicach oraz ustalenie wielkości podatków proporcjonalnie do podatków z ostatnich trzech lat przedwojennych (1912, 1913, 1914). Oczywiście ustalony podatek miał uwzględniać inflację, która była skutkiem wojny. Warto  jeszcze spojrzeć, kto podpisał się pod ustawą:

Podpisy-ustawa-9.12.1921

Rozporządzenia do ustawy, czyli sedno rozwiązań

Charakterystyczne jest to, że najpierw uregulowań rządowych doczekało się wino musujące (czyżby wyraz szczególnego entuzjazmu dla wina szampańskiego?). Regulowało je rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 listopada 1921 r. w przedmiocie ujednostajnienia opodatkowania wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Podstawą polskiego rozwiązania stało się prawo niemieckie, obowiązujące na terenie byłego już zaboru pruskiego (niemiecka ustawa z dn. 26 lipca 1918 r.).  Miłośników aktów prawnych odsyłam do lektury źródła, uwadze wszystkich polecam zaś dwa intrygujące przepisy przejściowe ustawy.

przepisy_przejściowe_musujące_14.11.1921Jak widać prawo było drakońskie z punktu widzenia spożywców wina musującego. Kto miał u siebie więcej niż całe dwie flaszki, mógł poczuć ciężar fiskusa lub grożące kary (a te podniesiono w stosunku do oryginalnej ustawy o 10-20 razy, trzeba pamiętać jednak o galopującej inflacji). Tak, czy inaczej nadmiar wina najlepiej było spożyć w pośpiechu (napędzając pośrednio popyt na wino), o czym mówił kolejny przepis przejściowy:

przepisy_przejściowe_musujące2_14.11.1921

Wizja sprawdzania, mierzenia, oceniania nawet niewielkich zapasów win musujących, pokazuje, że fiskus u zarania II RP był niezwykle zaborczy. Cóż nie były to czasy mitycznej Arkadii, a trudny okres budowania państwa po kataklizmach dziejowych.

Koszt butelki wina (wyborcza.biz/)

Składniki ceny butelki wina (źródło: wyborcza.biz/)

Niecały miesiąc po uregulowaniu podatków od win musujących nadeszła pora na pozostałe wina. Kwestię tę uregulowało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1921 r. w przedmiocie ujednostajnienia opodatkowania wina na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Podobnie jak wcześniej podstawą było prawo niemieckie z byłego zaboru pruskiego (polskie tłumaczenie tej ustawy można znaleźć w omawianym rozporządzeniu).

Opodatkowaniu podlegało „wino, moszcz winny, dalej podobne do wina napoje” (a więc w pierwszej wersji było, prosto, bez wdawania się w szczegółowe definicje – tak jak w niemieckiej ustawie). Podstawowy wymiar podatku wynosił 20%, co można porównać z dzisiejszymi składnikami kosztów wina.

Interesujące są również przepisy przejściowe dla polskiego rozporządzenia. Uściślały one ilość wina wolną od opodatkowania. Tu chyba jeszcze bardziej włos jeży się na głowie. Proszę zresztą przeczytać:

rozporządzenie-wino_5.12.1921

Kim był konsument w rozumieniu ustawy? To ten, „kto nie będąc ani producentem, ani sprzedawcą wino nabywa” (to jasne, ale producent lub sprzedawca musiał być zarejestrowany), dodatkowo jako konsumenci uważani byli również „właściciele gospód lub dobni sprzedawcy, którzy trudnią się wyłącznie sprzedażą wina pochodzenia krajowego z beczki”.

Podobnie do wina opodatkowane zostały „napoje, które zawierają wino lub napoje podobne do wina” oraz „wina bezalkoholowe” (!) – podatek wynosił 20% wartości. Jak widać życie konsumentów nie było wówczas lekkie.

Później kwestia ta została doprecyzowana kolejnym aktem prawnym, którym było rozporządzenie Ministra Skarbu i Ministra b. Dzielnicy Pruskiej z dnia 20 grudnia 1921 r. celem wykonania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1921 r. w przedmiocie ujednostajnienia opodatkowania wina na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej (miłośnicy języka prawniczego zapewne są ukontentowani z powodu tej nazwy). I tutaj pojawiają się pierwsze definicje, wprowadzone przez przedstawicieli polskiego rządu. Być może zainteresują one tych, którzy przywiązują uwagę do definicji prawnych, mających doprecyzować potoczne użycia pojęć.

Na początek najważniejsze – wino gronowe:

rozporządzenie-wino_gronowe-20.12.1921Warto zwrócić uwagę na wyróżnienie win deserowych, jako odmiennego rodzaju wina (odmiennie traktowane były również wina musujące, o czym już była mowa). Natomiast wina dosładzane były traktowane na równi z innymi.

Teraz definicja moszczu, też zresztą podlegającego opodatkowaniu:

rozporządzenie-moszcz-20.12.1921

Z kolei przyszedł czas na definicje napojów winopodobnych. Jak widać z poniższego cytatu różnorodność była duża, w obrocie były takie napoje o którym zapewne nie śniło się wielu dzisiejszym miłośnikom wina.

rozporządzenie-winopodobne-20.12.1921

Warto zauważyć, że początkowo polskie ustawodawstwo za wino uznawało tylko przefermentowany moszcz z winogron. Dopiero późniejsze ustawodawstwo wprowadziło fatalne utożsamienie napojów winopodobnych i wina. Zatem wszystkie pokutujące tzw. „wina owocowe” to były po prostu „napoje podobne do wina”. Cóż za prosta klarowność. Warto zwrócić uwagę, że nawet napoje winopodobne powstawały z soków owocowych lub roślinnych poddanych fermentacji alkoholowej.Nikt więc nie myślał wówczas o tym, co wyczyniano później w PRL-u, czyli mieszaniu marnej jakości soku z podobnej jakości spirytusem. Winopodobne były również nie fermentowane moszcze owocowe i ekstrakt rodzynkowy – podlegały więc również opodatkowaniu.

Ciekawostką wymienianą w definicjach jest fermentowany zacier lub wyciąg słodowy, który dawał produkt podobny bardziej do wina niż do piwa – tzw. wina maltonowe, czyli wina słodowe (notabene jasne niemieckie piwo nazywane było „szampanem północy” a słynne piwo grodziskie zwane było „szampanem polskim”, zob. L. Rum, Ilustrowany leksykon piwa, Poznań 2008, ss. 126-127, 293). Swoją drogą  takie „wina” (w tym „wino ryżowe”) były produkowane przez rodaków w okropnym czasie stanu wojennego, jako podstawa dla ściśle wówczas zakazanych produktów destylowanych. Miałem okazję spróbować takiego „wina” przechowanego w zakamarkach piwnicy przez ponad ćwierć wieku (podziękowania i ukłony dla doktora A.S.). Po tym czasie wino przypominało leciutkiego, mało kwasowego tokajskiego furminta – aromaty drożdży tokajskich pięknie zdominowały bukiet tego napoju. Dla zainteresowanych podaję jeden z tradycyjnych domowych przepisów na winopodobne „wino” słodowe oraz „wino” ryżowe.

I jeszcze na dodatek kilka innych definicji, niekoniecznie mętnych, choć odnoszących się nawet i do win mętnych:

rozporządzenie-wino_inne-20.12.1921

Jak widać rodacy mieli zawsze wiele pomysłowości, którą wykorzystywali do ominięcia fiskusa, ten jednak próbował sobie radzić za pomocą definicji… jednym słowem namacalny przykład starcia Bachusa z fiskusem.

Dla współczesnych winiarzy interesujące może być jeszcze to, jak wyglądały podstawowe formalności. Mówił o tym paragraf 15 niemieckiej ustawy (polska różniła się tym, że zamiast Rady Związkowej decydował Minister Skarbu):

rozporządzenie-wino_par15_5.12.1921

Przypomnijmy, że rozporządzenia obowiązywały od 1 stycznia 1922 r., minęło już więc 90 lat od tej pierwszej nowoczesnej próby uregulowań związanych z winem w Polsce.

Interesujące może być również jak rozporządzenie z 20 grudnia 1921 r. regulowało kwestię tego, kto jest posiadaczem winnicy:

rozporządzenie-posiadacz_winnicy_20.12.1921

Polskie ustawy regulujące opodatkowanie wina

Kolejne polskie ustawy regulujące produkcję i handel winem zostały uchwalone w latach 1925 oraz 1931. Nie bazowały one już wprost na ustawie niemieckiej, ale powtarzały niektóre rozwiązania, inne zaś uległy uproszczeniom z uwagi na specyfikę naszego kraju, w którym produkcja wina z winogron była bardzo mała. Uregulowania następowały w drodze ustawy a nie rozporządzeń – pierwszą była Ustawa z dnia 1 lipca 1925 r. o opodatkowaniu wina i miodu syconego.

Dla nas najciekawsze będą zapewne definicje. Tutaj niestety po raz pierwszy przyznano pojęcie „wino” dla produktów z winogron i innych owoców. Tym razem erozja znaczeń zaczęła się jeszcze za mitologizowanych czasów II RP. Warto również zwrócić uwagę na pojawiającą się po raz pierwszy eksplicite definicję wina musującego (również mogło powstawać z fermentowanych soków owocowych):

ustawa_definicje_1.07.1925

Zainteresować może nas również kwestia zwolnień od podatków. Szczególnie punkt a) brzmiał groźnie, bo podatek mógł obciążyć nawet działkowca robiącego wino z winogron z większej altanki. Cóż, z fiskalnego punktu widzenia II RP to nie był raj…

ustawa_zwolnienia_1.07.1925

W każdym razie można było sobie przywieźć wino w bagażu podróżnym, które nie podlegało dodatkowemu opodatkowaniu.

Interesujące jest, że opłaty za sprzedaż i szynkowanie wina zależały od wielkości miasta – ustawodawca wymyślił trzy kategorie (opłaty w niżej były o połowę niższe niż w wyższej). Wytwórnie wina musiały również uiszczać tzw. opłaty patentowe – najmniej za wyrób win owocowych i miodów syconych – 30 zł, nieco więcej za wyrób win gronowych i innych napojów winopodobnych – 60 zł i zdecydowanie  najwięcej za wyrób wina musującego – 400 zł. Jak widać wina musujące musiały cieszyć się niezwykłym powodzeniem, że fiskus poczynał sobie tak swobodnie w ich materii.

I jeszcze jedna ciekawostka – banderole akcyzy miały być naklejane tylko na butelki z winem musującym. Czyż to nie jest ciut lepszy pomysł od współczesnego?

Ostatnia przedwojenna ustawa

Ostatnia z przedwojennych regulacji, Ustawa z dnia 22 października 1931 r. o opodatkowaniu wina i miodu syconego, uchylona dopiero przez władzę ludową w 1944, powtarzała niestety zamieszanie terminologiczne z poprzedniej ustawy. Wyróżniono dodatkowo następujące typy win i napojów winopodobnych oraz zmieniono definicje:

ustawa-definicje-22.10.1931

Nowością było to, że napoje winne o mocy powyżej 25% opodatkowane były tak, jak alkohole wysokoprocentowe. Zwolnione od podatków było wytworzone przez siebie wino na własny użytek w ilości do 100 litrów (liczone łącznie z posiadanym zapasem). Fiskus znów nie okazał się nazbyt łaskawy dla małych producentów.

Po raz pierwszy pojawiła się natomiast kwestia oznaczeń wina, warto przyjrzeć się tej ważnej regulacji zawartej w artykule 11.

ustawa-oznaczenia-22.10.1931

Na tym kończymy przegląd prawa związanego z winem w II RP. Dla nas najważniejsze jest to, że mimo zachłanności fiskusa kultura wina rozwijała się wówczas bardzo dobrze. Bachus okazał się bardziej żywotny!

Dla zainteresowanych

Dla zainteresowanych lista wszystkich aktów prawnych związanych bezpośrednio z winem, które zostały wydane w okresie II RP (źródło: Internetowy System Aktów Prawnych). Warto przyjrzeć się niektórym wybranym:

Dz.U. 1921 nr 95 poz. 700 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 listopada 1921 r. w przedmiocie ujednostajnienia opodatkowania wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1921 nr 98 poz. 711 Rozporządzenie Ministra Skarbu i Ministra b. Dzielnicy Pruskiej z dnia 24 listopada 1921 r. w celu wykonania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 listopada 1921 r. w przedmiocie ujednostajnienia opodatkowania wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1921 nr 105 poz. 764 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1921 r. w przedmiocie ujednostajnienia opodatkowania wina na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1922 nr 10 poz. 73 Rozporządzenie Ministra Skarbu i Ministra b. Dzielnicy Pruskiej z dnia 20 grudnia 1921 r. celem wykonania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1921 r. w przedmiocie ujednostajnienia opodatkowania wina na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1922 nr 92 poz. 849 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 października 1922 r. w przedmiocie zmian w opodatkowaniu wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1922 nr 93 poz. 868 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 16 października 1922 r. w celu wykonania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 października 1922 r. w przedmiocie zmian w opodatkowaniu wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 34 poz. 222 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 marca 1923 r. w przedmiocie zmian w postanowieniach o opodatkowaniu wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 38 poz. 260 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 1 kwietnia 1923 r. w celu wykonania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 marca 1923 r. w przedmiocie zmian w opdatkowaniu wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 63 poz. 468 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 czerwca 1923 r. w przedmiocie podwyższenia akcyzy od wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 63 poz. 484 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 15 czerwca 1923 r. w celu wykonania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 czerwca 1923 r. w przedmiocie podwyższenia akcyzy od wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 102 poz. 798 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 października 1923 r. w przedmiocie podwyższenia akcyzy od wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 102 poz. 801 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 3 października 1923 r. w celu wykonania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 października 1923 r. w przedmiocie podwyższenia akcyzy od wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 104 poz. 811 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 października 1923 r. w przedmiocie podwyższenia akcyzy od wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 108 poz. 854 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 13 października 1923 r. w celu wykonania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 października 1923 r. w przedmiocie podwyższenia akcyzy od wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 114 poz. 914 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 listopada 1923 r. w przedmiocie podwyższenia akcyzy od wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 126 poz. 1023 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 grudnia 1923 r. w przedmiocie podwyższenia akcyzy od wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 126 poz. 1038 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 4 grudnia 1923 r. w celu wykonania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 grudnia 1923 r. w przedmiocie zmian w opodatkowaniu wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1923 nr 132 poz. 1072 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1923 r. w przedmiocie podwyższenia akcyzy od wina musującego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Dz.U. 1925 nr 75 poz. 525 Ustawa z dnia 1 lipca 1925 r. o opodatkowaniu wina i miodu syconego.
Dz.U. 1925 nr 85 poz. 586 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 10 sierpnia 1925 r. w sprawie wykonania ustawy z dnia 1 lipca 1925 r. o opodatkowaniu wina i miodu syconego.
Dz.U. 1925 nr 94 poz. 671 Obwieszczenie Ministra Skarbu z dnia 8 września 1925 r. dotyczące sprostowania rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 10 sierpnia 1925 r. w sprawie wykonania ustawy z dnia 1 lipca 1925 r. o opodatkowaniu wina i miodu syconego.
Dz.U. 1926 nr 100 poz. 577 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 30 września 1926 r. o uzupełnieniu rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 10 sierpnia 1925 r., dotyczącego wykonania ustawy z dnia 1 lipca 1925 r. o opodatkowaniu wina i miodu syconego.
Dz.U. 1927 nr 12 poz. 96 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 24 stycznia 1927 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych w sprawie zaliczenia miasta Łodzi do I klasy miejscowości pod względem akcyzowych opłat patentowych od zakładów sprzedaży wina, piwa i miodu.
Dz.U. 1927 nr 41 poz. 371 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 15 kwietnia 1927 r. w sprawie ustalenia normy zaników przy wyrobie i magazynowaniu wina.
Dz.U. 1931 nr 99 poz. 763 Ustawa z dnia 22 października 1931 r. o opodatkowaniu wina i miodu syconego.
Dz.U. 1931 nr 103 poz. 798 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 23 listopada 1931 r. w sprawie stawek podatku spożywczego od wina i miodu syconego.
Dz.U. 1932 nr 50 poz. 471 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 24 maja 1932 r. w sprawie wykonania ustawy z dnia 22 października 1931 r. o opodatkowaniu wina i miodu syconego.

I jeszcze jeden interesujący akt prawny o winie szampańskim i szparagach. Czy był to wynik lobbingu francuskiego czy może raczej  podyktowany był upodobaniami kulinarnymi elit II RP?

Dz.U. 1937 nr 88 poz. 638 Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 23 grudnia 1937 r. w porozumieniu z Ministrami Przemysłu i Handlu oraz Rolnictwa i Reform Rolnych o zniżkach celnych na szparagi i wino szampańskie.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s