Garść wiadomości o regionie tokajskim A.D. 1801

Pisałem już o interesującym zabytku enologii polskiej, jakim jest artykuł Filozofia chemii opublikowany w pierwszym roku XIX wieku w Warszawie. Oprócz wiadomości o samych winach znajdziemy tam również nieco interesujących informacji o najważniejszych regionach winorodnych. Oczywiście najważniejszym z polskiego punktu widzenia od wieków był region Tokajski, zatem o nim wypada wspomnieć przed innymi.

Jak wspominałem we wcześniejszym wpisie treść wspomnianego artykułu jest kompilacją co najmniej dwóch francuskich źródeł (wówczas taka praktyka była nagminna i nie nazywano jej plagiatem). Charakterystyczne jest to, że wiedzę o regionie Tokajskim wyjątkowo zaczerpnięto z węgierskiego opracowania. Zagadnieniu temu poświęcono obszerny przypis, któremu chciałbym się teraz bliżej przyjrzeć.

Filozofia_chemii-tokajskie-wstep
Mam nadzieję, że stało się już oczywiste dla wszystkich, w jaki sposób nasi przodkowie mogli zaczerpnąć wiedzy z dzieł Madziarów i to w epoce przed internetowymi tłumaczami. Można też z tej perspektywy lepiej zrozumieć węgierski sentyment do łacińskich sentencji. Język Cycerona pojawia się na winach tokajskich nie tylko jako tanie i tandetne nawiązanie do tradycji – to raczej wyraz odwiecznych więzów łączących Węgrów z europejską Christianitas. Czy to szlachcic, czy uczony, mogli się dobrze porozumieć w języku starożytnych rzymian. Jak już mogliśmy przeczytać, źródłem wiedzy o regionie tokajskim była praca o tytule: Notitia historica, politica, oecononomica montium et locorum viniferorum comitatus Zempléniensis (wydana w Kassa [obecnie Košice], 1798).Szirmay-Notitia-winieta

Autorem wspomnianej monografii był Anotnius Szirmay de Szirma (1747-1812), znany również jako Antal Szirmay lub Anton Sirmaj z Sirma. Był przez długie lata notariuszem okręgu Zemplińskiego, a na kartach nauki zapisał się jako historyk i geograf tego regionu.

Antonius_Szirmay_de_Szirma

Antal Szirmay (źródło)

Jak widać polski tłumacz wybrał najnowszą dostępną ówcześnie pracę o regionie Tokajskim, trzeba więc przyznać, że rzecz była „na czasie”. (Na marginesie dodam, że istniały również nieco wcześniejsze opracowania powstałe na ziemiach polskich, ale o nich opowiem przy innej okazji).

Cóż zatem można wyczytać w polskiej wersji? Oryginalna praca Szirmaya zawiera mieszankę obserwacji, tradycyjnych przekazów oraz tworów fantazji naukowej. W polskiej wersji wybrano tylko niektóre z oryginalnych wątków poruszonych przez węgierskiego pisarza, a z tych przyjrzyjmy się kilku najciekawszym.

Najpierw kilka ważnych demitologizujących uwag o regionie, który – jak słusznie zauważał autor – nie można było zawęzić do ścisłych okolic miejscowości Tokaj.

Filozofia_chemii-tokajskie-region
Warto zauważyć, że tłumacz zwrócił uwagę na to, że najlepsze wina nie pochodziły z samego Tokaju, ale z winnic w dzisiejszych Tállya, Mád, Tarcal, Olaszliszka (dawniej często nazywane Liska, a z powodu włoskich kolonistów dodano przedrostek „Olasz”) i Erdőbénye. Ciekawe jest również to, że już pod koniec XVIII wieku nazywano je klasycznymi tokajskimi. Mamy w powyższym cytacie mowę również o zrodzynkowanych winogronach, choć autor nie był świadom mechanizmu ich powstawania (botrytyzacji).

Warto jednak zerknąć do oryginalnej pracy Szirmaya, gdzie wymienione są winnice pierwszej (primae), drugiej (secundae) oraz trzeciej (teriae) klasy:
Szirmay-klasyfikacja
Nadmienię również tylko, że Szirmay opisał dwa zwyczajowe powiedzenia wiążące się z polskimi akcentami w regionie tokajskim (dotyczących win z Liszka oraz z Szerents).

Czytelnika zainteresować może również genealogia tokajskiego winiarstwa według Szirmaya:

Filozofia_chemii-tokajskie-pochodzenie-wloskie

Z włoskim pochodzeniem wiązano również genealogię furminta, a jak tego dokonano, proszę przeczytać:
Filozofia_chemii-tokajskie-furmin-pochodzenie

Nie można nie zauważyć jeszcze pięknego słowa „winogóry” użytego przez autora, pokazującego jak duże (i dziś słabo wykorzystane) możliwości tkwią w języku polskim.

Co interesujące, do dziś powtarzana jest (np. J. Robinson) chronologia sprowadzenia Furminta na ziemie węgierskie. Warto dodać, że w pracy Szirmaya obok Furminta wymieniono również następujące białe odmiany: Muskatal, Hárs-levelü, Góhér („winogrona najsłodsze”), BalafántLeány szölö, Fejer-Szölö (dwa ostatnie „niewiele się różniące”), Polyhos, Rumonya [sarga] Jeszcze ciekawsze są odmiany zaliczane dawniej do czarnych i czerwonych odmian: Rósás („różowego koloru”, w innych dawnych pracach nazywane Rozsas, dziś nazwa wieloznaczna: np. Rozsas Bakator, Rozsas Berghi,  Rozsas Rizling [Roter Riesling]), Gersett („koloru błękitnego”), Purcsin („niebieski”, „nasycony”), Kecske-Csecsü (nazwa również dziś niejednoznaczna, ale dawniej oznaczająca winogrona ciemne), Bogár-szöllö (raczej nie chodzi o współcześnie odnotowaną Bogarszoeloe), Bolgár-szöllö (kolejne winogrono ciemne, według dzisiejszej wiedzy pochodzące z Libanu). Szirmay wspominał również, że były uprawiane rzadkie odmiany jak: Fejér-boros, Gyöngy-fejér, Zold szöllö, Lelt szöllö, Görbe szöllö, Batay [Bataj], Gácsai i Bakátor (dziś w głównych odmianach: Bakator Feher, Bakator Piros, Bakator Kek, i jeszcze jedno ciemne zwane po prostu Bakator).  Widać jak szeroki wachlarz szczepów odnotował węgierski uczony (15 podstawowych odmian oraz 8 uprawianych rzadko), a opis ten pokazuje, że nieco więcej niż dwa wieki temu region tokajski produkował nie tylko białe wina, a odmian przedfilokserowych było bardzo dużo. Niemniej jedno pozostało niezmienne – Furmint był i jest podstawą tokajskiego winiarstwa.

 

Furmint

Furmint z dzieła „Ampélographie” (Viala et Vermorel, 1901-1910). Dobrze widoczne zbotrytyzowane jagody furminta – przez wieki podstawa niezwykłych właściwości win tokajskich.

Warto teraz oddać głos dawnym autorom odnośnie kwestii wytwarzania wina (nb. charakterystyczne zmieszanie różnych wątków).Filozofia_chemii-tokajskie-wino-produkcja
Na pewno bardzo interesująca jest wyraźnie zaznaczona tendencja do świadomego wzrostu jakości winogron i wina. Stąd specjalne przycinanie (kastrowanie!) winorośli oraz dziś oczywiste pełne dojrzewanie gron. Mamy również mowę o selekcji zrodzynkowanych gron, które tak przed czterema wiekami, jak i dziś są podstawą niezwykłych win tokajskich.

Interesująca może być również wzmianka o szacowanej wielkości ówczesnej produkcji win tokajskich:
Filozofia_chemii-tokajskie-statysyka
Na zakończenie przypisu nasz tłumacz dodał zachętę do lektury:
Filozofia_chemii-tokajskie-zakonczenie

Kończąc wpis chciałbym podzielić się jeszcze piękną mapą winnic regionu tokajskiego z połowy XVIII wieku. Autorem tego dzieła, którego tytuł można przełożyć następująco: Przedstawienie Tokajskich gór winorodnych, szczególnie z Tarczal, Tallya i Mad a także pozostałych obszarów w sąsiedztwie, był Andreas Fucker, a mapa wydana została w roku 1749 w dzisiejszym Preszowie.

Fucker_Anreas_Montium_viniferorum_1749

Więcej informacji o tym dziele można znaleźć tutaj, a powiększenie mapy można zobaczyć na stronie Biblioteki Uniwersytetu Berneńskiego, która wykonała skan mapy i udostępniła go w sieci.

Jak zaznaczono książka A. Szirmaya i Nowy Pamiętnik Warszawski pochodzą z otwartych zbiorów Google Books.
Reklamy

3 thoughts on “Garść wiadomości o regionie tokajskim A.D. 1801

  1. Cześć,

    niestety nie mogłem znaleźć bezpośredniej formy kontaktu do Ciebie, więc postanowiłem zostawić komentarz na blogu pod ostatnim postem.
    Chciałbym zorganizować konferencję dla nas wszystkich, piszących o winie, w papierze, internetach oraz komunikujących wino w każdy inny, dowolny sposób. Aby jednak do organizacji konferencji doszło muszę znać odpowiedź na kilka prostych pytań, dlatego też proszę Cię o wypełnienie ankiety dostępnej pod tym adresem: http://bit.ly/ankieta-konferencja-bloggerow Wypełnienie ankiety zajmie Ci nie więcej niż 2 minuty.
    Będę zobowiązany za Twój wkład i celne podpowiedzi i uwagi.
    Mam nadzieję, że wkrótce będę mógł przesłać program konferencji i więcej szczegółów.
    Pozdrawiam.

  2. Ciekawe jest to polskie streszczenie Szirmaya. Pojawia się tam też krytyka fałszywego przekonania o przynależności wszystkich winnic do dworu wiedeńskiego, czyli „kamery”. Pisa też o tym fałszywym poglądzie nieco wcześniej, w publikacji z 1772, Sylvester Douglass.

    • Dzięki za interesujące uzupełnienie. Skądinąd wciąż ta filozofia ukazuje się na każdym kroku po świecie win… ” Philosophical Transactions of the Royal Society of London” na łamach których publikował Douglass – czyż to nie brzmi fantastycznie?!
      A wracając do tematu to ciekawe, skąd się wzięło omawiane przeświadczenie. Czyżby wiadomość o statusie plotki? Fałszywa próba podniesienia wartości win? Niestety sprawa jest dla mnie dość tajemnicza, więc na razie nie eksponuję tego wątku. W każdym razie to też interesujące, jakie legendy narastały wokół win tokajskich. To też część historii, jakże ludzka.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s