Wigilijny kupaż: kolędy i wino

Wigilia i wino to temat kontrowersyjny. Łączyć czy nie łączyć? Obie strony sporu ideowego połączyć może wspólne, tradycyjne kolędowanie… z winem w tle.

Kolędy uważamy za nasz arcypolski wynalazek i skarb narodowy. Co prawda inne nacje mają również swe kolędy, ale dla nas tylko rodzime rzeczywiście potrafią poruszać najgłębsze struny duszy. Czy kolędując w okresie świątecznym zwróciliście uwagę, wino często gościło w kolędach i pastorałkach?

KantyczkiJeśli nie pamiętacie żadnego przykładu kolędy z motywem winnym, to warto szybko nadrobić zaległości. Wszak to ostatni moment, aby przygotować nowy (choć tradycyjny) repertuar, albo aby odświeżyć zapomniane pieśni. Warto, bo konteksty w jakich pojawiało się wino są zarówno barwne jak i zabawne, jak i odkrywające wiele ciekawych aspektów polskiej kultury wina.

Podstawą naszego wyboru będzie wciąż popularny (dzięki licznym reprintom) śpiewnik Kantyczki z nutami wydany w Krakowie w R.P. 1911.

Obrazki z życia pastuszków

Czy pasterze pijali grzane wino? Według naszych kolęd – oczywiście! Z pewnością grzane wino było dobrą odpowiedzią na tradycyjną polską zimę ze śniegiem i mrozem. Takie wino powodowało też radość – doskonale współbrzmiącą z radością z narodzenia Zbawiciela. Oto dwa przykłady:

Hej nam hej! I my się dzisiaj weselmy,

Wypijmy po szklance pełnej, Hej nam hej!

(Kantyczki z nutami, Kraków 1911, s. 394)

I podobne klimaty:

Hej nam hej! Hej nam hej! Po omacku wino w garczku

Popijają i hasają. Hej nam hej! Hej nam hej!

(Kantyczki…, s. 397)

Dla zainteresowanych wersja elektroniczna.

Andriolli-kolednicy-1878

Radość przypieczętowana winkiem

Niektóre kolędy umieszczały bez większych oporów wino w kontekście kolędowym. Szanownym Czytelnikom pochodzącym spoza dawnej Galicji (a tam wydane były Kantyczki) uprzejmie przedkładam prośbę o zrozumienie – na słowo „winko” nie trzeba się zawsze oburzać. Tutejsze umiłowanie zdrobnień kulinarnych – choć śmieszne jak każdy inny regionalizm – wyraża familiarny stosunek do umiłowanych specjałów. W noc wigilijną z pewnością nawet indagowane tutejsze zwierzęta zapewne wykazałyby się odpowiednią dozą lingwistycznej wyrozumiałości… wszak najważniejsza jest radość z Bożego Narodzenia.

Hej nam hej! Wszystek świat dzisiaj wesoły,

Ujrzawszy z nieba Anioły.

Hej nam hej! Dzieciątko się narodziło,

Niebo ludziom otworzyło […]

Hej nam hej! I my je dzisiaj witajmy,

Tem wineczkiem popijajmy.

Hej nam hej! Życząc roku fortunego,

Pijmy jeden do drugiego.

(Kantyczki, s. 398-399)

W rozważaniach o winnym deminutywie łatwo przeoczyć to, że wino wspomagało radosne świętowanie, co nie burzyło ani konserwatywnych Krakowian ani rewolucyjnych Młodopolaków.

Andriolli-kolednicy-1876;

Powyższy przykład nie jest wyjątkiem. Kto nie wierzy, niech zerknie na inną „kolędę domową”

A dla Józefa starego,

Trzeba wziąć winka dobrego,

By się dziaduś napił.

[…]

Dla fantazyi, w tej kompanii,

Dał Jan wina flaszkę;

(Kantyczki, s. 480-481; dla zainteresowanych: wersja elektroniczna)

Oczywiście pastorałki i „kolędy domowe” nie grzeszyły wysokim poziomem myśli teologicznej ani znajomością historii Kościoła. Stąd stereotypowy „Józef stary”, tutaj pokazany jako stetryczały dziadziuś. Mamy też i św. Jana, którego święto przypadające niedługo po Bożym Narodzeniu, związane jest ze święceniem wina. Stąd więc kolęda włączyła św. Jana w bachiczny kontekst. Jak widać nie wzbudziło to kontrowersji wśród purytańskich moralistów.

Kontrowersje dotyczyć mogły jedynie rodzaju wsparcia dla radości. Zamiast wina użyć można było bowiem syconego miodu:

Ty zaś słuchaczu bądź dziś wesoły,

Bo nawet wszystkie skaczą żywioły;

Zbądź frasunku, dodaj trunku, Co robią pszczoły.

(Kantyczki…, s. 461)

Winny cel kolędowania

Kolędowanie – obrosłe wielowiekową tradycją – obok celów religijnych miało również wiele całkiem bardzo ludzkich, arcyludzkich celów. Opowiadają o tym zresztą same kolędy – sądzę, że wyjaśnienia na szczęście są zbędne.

Najpierw kolęda klasztorna – forma ta znana jest u nas od przeszło trzystu lat. Ten typ kolędy, bazującej na kolędzie mieszczańskiej, ukazuje bardziej ludzkie oblicze życia klasztornego. Widzimy też interesujące relacje kolędnicy-zakonnice. Czy ktoś zna odpowiedź na pytanie, dlaczego w pieśniach uwieczniona została jedynie kolęda w zakonach żeńskich?!

Po kolędzie zaś do tego klasztora

Wstąpmy, bo tu nasza dobra podpora.

Dobrodziejka Jejmość Ksieni jest szczodrą,

Da posiłek i kolędę nam dobrą.

Tu za nią święty Jędrzej wraz gospodarzy

Bardzo dobrze i wsystko się im darzy.

Matka też Salomea gospodynią;

Oneć to tu wszystkie nam dobrze czynią.

Więc możem się tego pewnie spodziewać,

Że nie będziem próżno gębami ziewać.

Każą wina po pół garnca nalewać,

My też nie ustaniemy grać i śpiewać.

(Kantyczki…, s. 463; wersja elektroniczna kolędy)

Wino, kolędnicy i śpiew

Wino  wspominane jest jako pomoc dla strudzonych kolędników. Czy godzi się wychwalać Boga z winnym wspomaganiem? Według naszych tradycyjnych kolęd – nie ma w tym żadnej sprzeczności, oczywiście jeśli wszystko ma swe rozsądne granice!

Napić się z nas każdy może,

Jeżeli co jest w gąsiorze;

Będziem śpiewać hoc i przez całą noc:

Chwała Tobie Boże!

Wiwat, wiwat każdy powie,

Gdy będziem pić Pańskie zdrowie;

Jak wypijemy, podziękujemy,

Potem spać pójdziemy.

(Kantyczki, s. 490-491)

Jeśli zmęczyliście tym przeglądem, to zapewniam, że najciekawsze przed nami. Naprawdę pomysłowość naszych przodków budzi podziw. Z pewnością można wskazać niektóre kolędy o abstynenckim klimacie, te jednak pominiemy. W kolejnym odcinku objawi się natomiast w pełni bachiczne oblicze kolęd!

Na nadchodzące święta życzę wszystkim P.T. Czytelnikom odnalezienia radości z Bożego Narodzenia!

Anioł_blog

PS. Jakie wino na święta? Z pewnością – tokajskie, tym razem wytrawne samorodne. Warto też sięgnąć po polskie wino (np. Lira Korbowa daje dodatkowe kolędowe skojarzenia), wszak Boże Narodzenie to ponoć arcypolskie święta.

Reklamy

One thought on “Wigilijny kupaż: kolędy i wino

  1. Pingback: Przywracanie najstarszej polskiej tradycji (Przeworskie Winnice) | Winne tradycje w kulturze polskiej

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s