Na zdrowie! Oczywiście Hipokras!

Hipokrates - duchowy ojciec hipokrasu

Hipokrates – duchowy ojciec hipokrasu

Czy wino poprawia zdrowie – oczywiście! Zwłaszcza jeśli jest to specjalne wino lecznicze. Hipokras, ipokras, vinum Hippocracticum – pod tymi nazwami ukrywał się najsłynniejszy winny medykament dawnej Europy. Swoją sławę wino to zyskało jeszcze w średniowieczu, szybko też znalazło się i na ziemiach polskich. Nazwę wzięło oczywiście od Hipokratesa, słusznie uważanego za ojca medycyny europejskiej.

Niejasne początki i renesansowa kariera

Nie wiadomo dokładnie kiedy hipokras pojawił się na ziemiach polskich, w Europie wzmiankowany jest pod koniec XIV w. Pierwsze wzmianki o winie w polskiej medycynie po pierwsze były wcześniejsze, a jeśli nawet szły w podobnym kierunku, to ze względów ideowych nie mogły zawierać tejże nazwy – wszak już sam tytuł dzieła brat Mikołaja: Antipocras oznaczał ni mniej, ni więcej „Anty-Hipokrates”. Trzeba przyznać, że jego polewka winna z węży wykazuje pewne podobieństwa do późniejszego hipokrasu (wino przyprawione korzeniami), są jednak poważne różnice – w tym przypadku mięso wężowe stanowiło „substancję czynną” (jakbyśmy dziś rzekli), reszta była dodatkiem. Co ciekawe promotorem hipokrasu był Arnold de Villanova autor pracy Liber de vinis, związany ze szkołą medyczną w Montpellier (tak samo jak wcześniejszy Mikołaj!).

Renesansowy aptekarz w pracy

Renesansowy aptekarz w pracy

Sądząc po ilości wzmianek można sądzić, że popularność hipokrasu w Polsce przypada na dobę renesansu (trzeba jednak przyznać, że obraz zaciemnia to, że przypada wówczas rozwój piśmiennictwa). Specyfik ten znajdziemy więc na kartach licznych dzieł z zakresu medycyny i farmacji.

Tu bije  źródło naszych hipokrasowych tradycji

Tu bije źródło naszych hipokrasowych tradycji

Jak wyglądały dawne przepisy? Z pewnością są częścią farmacji, a nie sztuki kulinarnej. Dobry wgląd daje popularny wówczas na ziemiach polskich Herbarz… (1568) M. Siennika, zawierający m.in. zbiór Aleksego Pedemontana o Tajemnicach. To tłumaczenie przynosiło interesującą wiedzę enologiczną i farmaceutyczną. Wyróżniono tam „wina z ziół”, wina „z rzeczami wonnymi przyprawne” i wreszcie wina zwane przez Pliniusza korzennymi – czyli hipokras. Jak widać więc, nie każda przyprawa dawny hipokras czyniła.

Najpierw oryginalny fragment ukazujący podstawowe informacje o hipokrasie

Aleksego_Pedemintana-hipokras

Ciekawy jest przepis na hipokras z Tajemnic Aleksego Pedemontana (w transkrypcji i z objaśnieniami Z. Beli):

Wino Hipokras dla ludzi starych, zwłaszcza w zimie jest pożyteczne ludziom zadumałym a flegmistym. Albowiem zagrzewa nerki, puchnienie krwawnic tłumi, strawność dobrą czyni, wzrok wyjaśnia, siwizny powściąga. Weźmij cynamonu dobrego jedną uncyję, imbiru, gałganu [galant chiński], tatarskiego ziela, kopytniku, mirtowych jagód, każdego z tych jedną uncyję, mastyki [mastyks – żywica z drzewa Pistacia lentiscus] dwie dragmy, lakrycyi [lukrecja] i rodzynków po pół uncyjej, cukru ile trzeba. Wszystko dobrze potarłszy, wsyp w cztery kwarty wina dobrego, przecedzaj, aż będzie jasne”.

Znajdziemy tam jeszcze „hipokras gorzałczany”, czyli spirytusowy wyciąg z przypraw korzennych, którym zaprawiano wino lecznicze:

Weźmi cynamonu czystego dwie uncye, ingbieru [imbiru] pół uncyey, Rayskich ziarn średnich, i Pieprzu długiego po półtory dragmy, gwoździków jedne dragmę, Orzecha Muszkatowego [gałkę muszkatołową] pół dragmy, wszystko to potarszy, wsyp w naczynie gorzałki pełne, którą cztery kroć przepalano [destylowano], zatkayże czyście [czysto] do dnia czwartego, a na każdy dzień raz abo trzy zamęć. Potym przecedź a schoway. Tey gorzałki łyżkę iednę wley w kwartę wina czerwonego prawie dobrego, przyłożywszy pół funta Cukru, wszakże jeśli wino słodkie, thedy Cukru kładź nie trzeba (s. 626a).

Natura - źródło leczniczych korzeni (fragment z frontyspisu)

Natura – źródło leczniczych korzeni (fragment z frontyspisu)

Kulturowy kontekst użycia hipokrasu ujawnia Marcin Bielski w Satyrach, ukazując równocześnie wzór umiarkowanego życia:

Panom to dopuszczano pijać dla lekarstwa
Hipokras małmazyą, a nie dla obżarstwa (w. 377-8)

Wino przyprawne – nie tylko dla zdrowia

Twórca słynnego Słownika Języka Polskiego Samuel Bogusław Linde na początku XIX wieku traktował hipokras już jako napój na bazie wina, niekoniecznie związany z kontekstami medycznymi.

Linde-Hipokras

Nie powinno nas to dziwić, wszak doskonały smak przypraw korzennych i wina wzbudzał pożądliwe spojrzenia nie tylko chorych i rekonwalescentów, ale i smakoszów. Wato zwrócić uwagę na wspomniany miód, stosowany do słodzenia – był on często tańszy od sprowadzanego z daleka cukru. Wspomniano tu również klaret – nazwę znaną winomaniakom. Kiedyś jej znaczenie było odmienne od dzisiejszego – to jednak temat na inną historię.

Hipokras znany był w całej Europie, więc w wielu krajach znaleźli się miłośnicy tego leku i tworzyli własne przepisy. Wiele nacji uważa hipokras za część narodowych tradycji.

 

Trzeba przyznać, że hipokras realizował kanon smaków kuchni staropolskiej – takiej jaką możemy spotkać na kartach Compendium Ferculorum (błagam, zapomnijcie o restauracjach „staropolskich”!). Słodycz oraz korzenne (pieprzne aromaty) oraz kwasowość wina – to podstawowe smaki kuchni naszych nadwiślańskich Sarmatów.

Duch w narodzie całkiem nie ginie, chciałoby się rzec. Wszak chyba każdy wie, iż warto stosować dla zdrowia grzane wino z goździkami. Duchowe ubóstwo quasi-tradycyjnego przepisu oceńcie jednak sami…

Wino „kopernikańskie” (przepis inspirowany Kopernikańskim apokryfem)

Na zakończenie podaję zatem własny przepis na wino inspirowane dawnym hipokrasem. Jest to próba uściślenia i dostosowania do współczesnych realiów przepisu przypisywanego (chyba niezbyt słusznie) Kopernikowi.

Weź butelkę czerwonego wina, może być słodkawe, byle naturalne. Zadaj 14 ziaren pieprzu kubeba, 14 plasterków świeżego kłącza imbiru, dwie laski cynamonu, możesz dodać dwa goździki jeśli masz ochotę. Odstaw na 14 dni do chłodu, odsącz korzenie, po czym zadaj miodu bądź cukru do smaku. Odstaw na kolejne 14 dni w chłodne miejsce, po czym spożywaj w miarę potrzeb acz z umiarem, zimne lub gorące, zawsze dla zdrowia!

Ewentualne zastrzeżenia kierujcie na adres Kopernika. Poniżej inna wersja tego przepisu, według cytowanego już zbioru Aleksego Pedemontana Tajemnice z Herbarza Siennika.

Aleksego_Pedemontana_hipokras_łatwy

Czy ktoś ma ciekawszy – ale koniecznie wypróbowany! – przepis na hipokras?

PS. Dla osób żądnych hipokrasowych eksperymentów i dla miłośników odtwarzania dawnych przepisów polecam strony z recepturami innych nacji:

We wpisie wykorzystałem materiały z Google Books i Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej. Korzystałem również z artykułu Z. Beli Materiały do historii stosowania wina w farmacji – zachęcam do lektury!

Reklamy

4 thoughts on “Na zdrowie! Oczywiście Hipokras!

    • Ciekaw jestem, czy dziś ktokolwiek analizował zalety grzanego wina lub hipokrasów. Wiem, że starsi lekarze stosują z powodzeniem, a i przepisy bywają bardzo… smaczne – wszak praktyka (nie tylko lekarska) jest w tej kwestii niezwykle ważna. Interesujące jest to, czy w dobie analiz wszystkiego ktoś nie wziął „na warsztat” takich tradycyjnych specyfików. Przecież chyba dawniej takie wina musiały przynosić jakąś poprawę zdrowia, o czym zaświadczają liczne świadectwa. Czyżby efekt placebo? A może dawne wcielenie medycyny opartej na faktach?
      Przyznaję, że ilość współczesnej literatury medycznej jest dla mnie zbyt duża, aby podjąć się sensownych poszukiwań na ten temat. Zapewne zainteresowałby on jednak wielu miłośników wina.

      • Bardzo dziękuję za wiadomość. Mam nadzieję, że uda mi się kiedyś nawiązać kontakt. Teraz niestety życie i filozofia upomniały się o mój czas…

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s