Pasja i wino – niezwykły krakowski ślad

Passio et vinum

Inicjał-tłocznia_AKMW_sygn_235_fol._132Czyż ktokolwiek nie wie, czym jest pasja?! Pasja to przecież – jak pisał niezastąpiony Władysław Kopaliński – namiętne przejęcie się czym, to także zamiłowanie do czegoś. Niekiedy pasja to również silny gniew, furia. Te wszystkie określenia można z pewnością związać z kulturą wina i zapewne wielokroć słyszeliście o namiętnym zamiłowaniu do wina, istnej pasji. Niekiedy jakieś wydarzenie z winnego świata mogło prowadzić Was do słusznej, acz gniewnej pasji. Ot choćby takiej, jaka rodzi się w każdym pasjonacie wina słyszącym słowa „zacny trunek” na określenie masowego wyrobu winopodobnego, mariażu chemii przemysłowej i siarkowych infernalnych klimatów.

Wszystkie te znaczenia wypływają w linii prostej z jednego źródła, które odsłania późnołacińskie słowo passio. Łaciński pierwowzór oznacza ni mniej, ni więcej tylko cierpienie, a to towarzyszy – choćby jak cień – każdemu z przywoływanych znaczeń.

Źródłosłów passio odnosi nas do jeszcze jednego kręgu znaczeniowego pasji. Słowo to oznacza mękę Jezusa Chrystusa… i też bywało wiązane w zadziwiający sposób z kulturą wina. W Kościele trwa Wielki Post, minęła już Czarna Niedziela, zatem to dobry czas, aby przypomnieć mistyczne wątki łączące polską kulturę wina z chrześcijaństwem.

Mistyczna tłocznia…

W Wielkim Poście chrześcijanie liturgicznie obchodzą pamiątkę mistycznej przemiany wina w krew Zbawiciela. W zachodnich krajach chrześcijańskich, o rozwiniętej kulturze wina, w średniowieczu spopularyzowany został niezwykły temat ikonograficzny, ukazujący w szczególnie dobitny sposób tę prawdę wiary. Mam na myśli wyobrażenie tzw. „tłoczni mistycznej” (Torcular Christi).

Chrystus przedstawiany jest wewnątrz typowej śrubowej, drewnianej prasy winnej. W prasę wkomponowany jest z reguły krzyż – symbol zbawczego cierpienia. Praca Zbawiciela jest ewidentna dla każdego winiarza – wygniata stopami sok z czerwonych winogron. Sam jest winnym gronem – jest „zgniatany” prasą. Nie tylko wytłacza wino z winogron, ale z jego ran wypłynie krew – ta sama, w którą mistycznie przemieni się wytłoczone wino. Opisany związek analizować trzeba na płaszczyźnie symbolicznej (wszak w prasie nie powstaje wino), choć bez trudu odnajdziemy również związki cierpienia z tworzeniem wina tego realnego i tego mistycznego. Pewne jest natomiast, że przedstawienie czytelne jest głównie dla tych, którzy mają pojęcie o tworzeniu wina.

Można więc potraktować przedstawienie „mistycznej tłoczni” jako swoisty test, wskazujący, że w miejscu powstania dzieła sztuki wyobrażającego ten motyw musiała być wówczas rozwinięta kultura wina. Przyznam, że wielokroć wykonywałem ten test z powodzeniem. W muzeach wina znajdziecie z reguły choć jedno takie wyobrażenie. Szczególnie polecam pod tym względem odwiedziny w muzeum wina w Kaltern (Caldaro) w Południowym Tyrolu (Süd Tirol/Alto Adige) – wszak to tradycyjnie katolicki region.

…należy do najciekawszych i najbardziej złożonych treściowo dzieł sztuki polskiej późnego średniowiecza…

Interesujące przykłady tłoczni mistycznej znajdziemy na ziemiach polskich, co wskazuje, że w średniowieczu rozwijały się tu zarówno winogrodnictwo, sztuka winiarska jak i kultura wina. Dla mnie wyjątkowym reprezentantem tego motywu jest późnogotycki (po 1436) fresk z krakowskiego klasztoru franciszkanów (znajdujący się oczywiście przy ul. Franciszkańskiej). To wyjątkowe wyobrażenie nie jest powszechnie znane wśród krakowian, gdyż znajduje się w zamkniętej na co dzień części krużganków…

Tłocznia mistyczna (c) franciszkanska.pl fot. Bogumił Krużel

Tłocznia mistyczna (c) franciszkanska.pl fot. Bogumił Krużel

Krakowski fresk pod wieloma względami jest wyjątkowy. Belka prasy zastępuje belkę krzyża, a Chrystus cierpiący przedstawiany jest bez broczących ran, jedynie w koronie cierniowej (to jednak może być wynik złej konserwacji fresku). Tym co uderza w omawianym wyobrażeniu jest niezwykły realizm cierpienia i realizm pracy winiarza (zwróćcie uwagę na perspektywę widoczną w układzie prasy). Trzy sceny umieszczone poniżej tego wyobrażenia objaśniają mistyczny sens przedstawienia – zbawcze cierpienie oraz jego uobecnienie w Eucharystii. Dwa plany malowidła symbolicznie łączy strumyk soku/krwi, która wypływa z prasy do kielicha mszalnego. To właśnie scena przeistoczenia, znajdująca się w centrum fresku, na wysokości oczu widza, jest ideowym centrum, w którym zbiegają się wszystkie znaczenia.

W tej scenie skupia się również niezwykle intrygująca wymowa dzieła – interpretowane jest bowiem jako… wkład w polemikę z czeskim husytyzmem, a dokładnie z koncepcjami utrakwistycznymi (Komunii pod dwiema postaciami). Zainteresowanych odsyłam po szczegóły do linkowanego na końcu artykułu.

Aniołowie unoszący się obok prasy winnej niosą dusze zbawionych, co dopełnia wymowy całej sceny. Jak widać, praca winiarza została w wyjątkowy sposób dowartościowana – wszak bez niego nie mogłaby się dopełniać ta największa chrześcijańska Tajemnica.

Vir Dolorum i Biblijna inspiracja

Z ust cierpiącego Chrystusa płyną na wstędze łacińskie słowa: „Torcular calcavi solus” (Sam jeden wygniatałem, Iz 63, 3). Odnoszą nas one do pełnego pasji fragmentu księgi Izajasza:

3 Sam jeden wygniatałem je do kadzi,
z narodów – ani jednego nie było ze Mną.
Tłoczyłem je w moim gniewie
i deptałem je w mojej porywczości.
Posoka ich obryzgała Mi szaty
i poplamiłem sobie całe odzienie.

Albowiem dzień pomsty był w moim sercu
i nadszedł rok mojej odpłaty.

Tekst Izajasza ukazuje głębokie znaczenie teologiczne interesującego nas wyobrażenia – słuszny gniew boży, słuszna pasja zamieniona została na pasję Chrystusową. Rzecz z pewnością zrozumiała jest jedynie na płaszczyźnie mistycznej, a naukowe opisy mówiące o „zmaterializowanej konkretyzacji pewnej przenośni starostestamentowej” (Józef Keller), raczej tylko zaciemniają treść zamiast ją ujawniać.

Warto zauważyć, że winogrona i wino na fresku są koloru czerwonego (niestety część motywów roślinnych jest już niewidoczna w wyniku złej konserwacji). Taki był bowiem przez wieki kolor wina używanego w liturgii. Dopiero praktycyzm XIX-wiecznych celebransów sprawił, że zaczęto używać wina białego, nie kojarzącego się kolorem z krwią. Dziś jednak w wielu krajach powraca ta dawna tradycja…

tłocznia_mistyczna-fragment

Na zakończenie warto wspomnieć o przejmującej inspiracji literackiej, jaka wiązana jest z tym krakowskim wyobrażeniem. W tzw. Kodeksie horodeckim powstałym prawdopodobnie w Krakowie w kręgu franciszkańskim w dramacie liturgicznym na Wielką Sobotę Dialogus angelorum ad Sepulcrum Domini znajdziemy taki przejmujący dialog dwóch aniołów, który przytaczam za cytowaną na końcu pracą H. Małkiewicz:

„Uriel:
Czemu na sobie [Chrystus] ma plaszc rumiany
A wpasie chodzi mózgiem skropiony

Gabriel:
Bo w prasie twardej okrutnie zrethij [?]
Cały dzień nosił ręce i pięty
Ani posiłku uznał wtym zgonie
Ac nie zostało soku nic w gronie
Do krople jednej wylał krew siebie
I wtym szarłacie siedzie na niebie […]”.

W innym miejscu tego Kodeksu znajdziemy jeszcze jeden przejmujący fragment rozważań pasyjnych, wykorzystujący wprost motyw pracy winiarza.

„Gdzie płynęła krew od […] ciała twego i wyszydzań
Bo prosto iak winny sok od prassij
Rumianij leie strumieniem do fassy
A zniej wierzchem mosc wciągły odchodzi
Tak Jesu w krwawy topnieiesz powodzi”

*  *  *

PS. Zainteresowanych motywem tłoczni mistycznej w kulturze europejskiej oraz tym konkretnym krakowskim wyobrażeniem odsyłam do lektury niezwykle interesującego artykułu Heleny Małkiewicz: Interpretacja treści piętnastowiecznego malowidła ściennego z Chrystusem w tłoczni mistycznej w krużgankach franciszkańskich w Krakowie, „Folia Historiae Artium”, VIII (1972), s. 69-149

Polecam również interesujący wpis o różnych polskich przedstawieniach tłoczni mistycznej.

 

Advertisements

One thought on “Pasja i wino – niezwykły krakowski ślad

  1. Pingback: Przywracanie najstarszej polskiej tradycji (Przeworskie Winnice) | Winne tradycje w kulturze polskiej

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s